Κατηγορία: Φιλοσοφικές θεωρίες

Η δικαιοσύνη στον Πλάτωνα

Η δικαιοσύνη είναι βασική έννοια στην ηθική και πολιτική φιλοσοφία του Πλάτωνα. Είναι το κεντρικό θέμα στο σπουδαίο έργο του Πολιτεία: η δικαιοσύνη ως πολιτική έννοια είναι η αρμονία ανάμεσα στις τρεις ομάδες της πόλης, και ως ηθική έννοια είναι η αρμονία ανάμεσα στα τρία μέρη της ανθρώπινης ψυχής.

Η έννοια της δικαιοσύνης πριν τον Πλάτωνα

 Στην αρχαϊκή και την κλασική περίοδο η δικαιοσύνη ταυτιζόταν με την ανταπόδοση: να ανταποδίδεις ό,τι σου έκαναν, καλό ή κακό ∙ φίλος με τους φίλους και εχθρός με τους εχθρούς. Οι φιλόσοφοι αποδέχονται αυτή την αντίληψη της δικαιοσύνης ως ανταπόδοσης της αδικίας και τη μετατρέπουν σε νόμο του σύμπαντος. Ο προσωκρατικός φιλόσοφος Αναξίμανδρος μιλά για το δικαστήριο του κόσμου: όλοι τιμωρούνται για τις αδικίες τους για να διορθωθεί το κακό και να επανέλθει η ισορροπία και η τάξη στον κόσμο. Παρόμοια αντίληψη συναντάμε στον Ηράκλειτο: ο πόλεμος είναι δικαιοσύνη γιατί ενώνονται τα αντίθετα και τελικά επικρατεί αρμονία στον κόσμο.

Σωκράτης

Ο Σωκράτης απορρίπτει την παραπάνω θεωρία ότι η δικαιοσύνη είναι ανταπόδοση του κακού. Η δική του ηθική άποψη είναι ότι «δεν πρέπει να ανταποδίδουμε μια αδικία ούτε να βλάπτουμε κανέναν, οτιδήποτε κι αν έχουμε υποστεί από αυτόν» (Κρίτων 49 c-d). Το να αδικείς είναι χειρότερο από το να αδικείσαι γιατί προκαλείς κακό στη ψυχή σου. Ο ίδιος θα εφαρμόσει αυτόν τον κανόνα με τη θυσία της ζωής του αφού η απόδρασή του από τη φυλακή θα ήταν ανταπόδοση της αδικίας που του έκαναν οι Αθηναίοι.

Η πλατωνική δικαιοσύνη

Ο Πλάτων αποδέχεται την ηθική άποψη του Σωκράτη και απορρίπτει την έννοια της ανταπόδοσης του κακού. Η δικαιοσύνη αφορά τη ψυχή του ανθρώπου. Στον Γοργία ο Πλάτων υποστηρίζει ότι με τη δικαιοσύνη ο άνθρωπος γίνεται ευτυχισμένος. Στη σωκρατική-πλατωνική θεωρία καλύτερα να αδικείσαι παρά να αδικείς, και αν έχεις αδικήσει, καλύτερα να τιμωρείσαι παρά να τη γλιτώνεις.

Από την άλλη, ο νεαρός Καλλικλής υπερασπίζεται το «φυσικό δίκαιο»: στη φύση κυριαρχεί ο ισχυρότερος, το ίδιο θα έπρεπε να ισχύει και στην κοινωνία, οι ισχυροί να κάνουν ό,τι θέλουν − όπως είπε κι ο Θρασύμαχος στην Πολιτεία, δίκαιο είναι το συμφέρον του ισχυρού! Ο Σωκράτης θα απαντήσει στον Καλλικλή ότι δεν είσαι πάντα ευτυχισμένος όταν κάνεις ό,τι θέλεις, παράδειγμα οι τύραννοι που κάνουν ό,τι θέλουν αλλά καταλήγουν δυστυχισμένοι.

Στην Πολιτεία ή περί δικαίου ο Πλάτων λέει ότι δικαιοσύνη είναι όταν ασχολείσαι με τη δουλειά σου και δεν ανακατεύεσαι στις υποθέσεις των άλλων.

Σε ατομικό επίπεδο, η δικαιοσύνη αφορά τη ψυχή του ανθρώπου. Η ψυχή έχει τρία μέρη: το λογιστικό (λογική), το επιθυμητικό (επιθυμίες) και το θυμοειδές (συναισθήματα). Αντίστοιχα, η ιδανική πολιτεία έχει τρεις τάξεις: τους δημιουργούς (αγρότες, τεχνίτες, κ.τ.λ.), τους φύλακες και τους φιλοσόφους-βασιλείς. Η δικαιοσύνη φέρνει ισορροπία και αρμονία στα τρία μέρη της ψυχής όταν κυριαρχεί το λογικό. Αντίστοιχα, η δικαιοσύνη φέρνει ισορροπία και αρμονία στις τρεις τάξεις της πόλης όταν κυβερνούν οι φιλόσοφοι-βασιλείς. Οι Φιλόσοφοι-βασιλείς  έχουν εκπαιδευτεί πολλά χρόνια για να αποκτήσουν επιστημονική γνώση, δηλαδή να γνωρίσουν τις Ιδέες και κυρίως την ανώτατη Ιδέα, την Ιδέα του Αγαθού. Συμπερασματικά, στην πλατωνική φιλοσοφία η δικαιοσύνη συνδέεται με τη γνώση και η γνώση οδηγεί στην αρετή.

Δημόκριτος (και Πλάτων)

Δημόκριτος (και Πλάτων)

Ο τελευταίος προσωκρατικός φιλόσοφος, ο εισηγητής της...

Αρχαία υπομνήματα στους πλατωνικούς διαλόγους

Αρχαία υπομνήματα στους πλατωνικούς διαλόγους

Έργα που ερμήνευαν τους πλατωνικούς διαλόγους. Γράφτηκαν...

Ιταλική Αναγέννηση και πλατωνισμός

Ιταλική Αναγέννηση και πλατωνισμός

Χαρακτηριστικό της ιταλικής Αναγέννησης (14ος-16ος αιώνας)...

Πλάτων και μαθηματικά

Πλάτων και μαθηματικά

Η βαθμιαία εξοικείωση του Πλάτωνα με τα μαθηματικά...